Vitale functies geven belangrijke informatie over de lichamelijke toestand van een patiënt. Als verpleegkundige meet je deze waarden bijvoorbeeld bij opname, tijdens controles of wanneer de toestand van een patiënt verandert. Niet alleen een afwijkende waarde is belangrijk: juist de combinatie van vitale functies en veranderingen in de tijd kunnen wijzen op klinische achteruitgang.
Op deze pagina lees je welke vitale functies er zijn, welke normaalwaarden vaak worden gebruikt en waar je op let bij het meten en beoordelen ervan.
Wat zijn vitale functies?
Vitale functies zijn lichaamsfuncties die belangrijk zijn voor het in stand houden van het lichaam. Door deze functies te observeren en te meten, krijg je als verpleegkundige snel informatie over de ademhaling, bloedcirculatie, temperatuurregulatie en neurologische toestand van een patiënt.
De belangrijkste vitale functies en parameters die in de verpleegkundige praktijk worden beoordeeld zijn:
- ademhaling
- zuurstofsaturatie
- hartslag
- bloeddruk
- lichaamstemperatuur
- bewustzijn
Deze parameters komen onder andere terug bij de ABCDE-methode, de Early Warning Score (EWS) en tijdens het klinisch redeneren.
Wat zijn de 5 vitale functies?
Vaak wordt gesproken over de 5 vitale functies: ademhaling, hartslag, bloeddruk, temperatuur en bewustzijn. De zuurstofsaturatie wordt daarbij gezien als onderdeel van de beoordeling van de ademhaling.
In scoresystemen voor klinische verslechtering van een patiënt worden ademfrequentie en zuurstofsaturatie meestal afzonderlijk gemeten. Daardoor kom je daar zes parameters tegen:
- ademfrequentie
- zuurstofsaturatie
- hartfrequentie
- bloeddruk
- temperatuur
- bewustzijn
Het belangrijkste is daarom niet zozeer of je over vijf of zes vitale functies spreekt, maar dat je weet welke parameters je moet meten en hoe je deze beoordeelt.
Normaalwaarden van vitale functies bij volwassenen
Onderstaande waarden zijn globale referentiewaarden voor volwassenen in rust.
| Vitale functie | Normaalwaarde bij een volwassene in rust |
|---|---|
| Ademfrequentie | 12–20 ademhalingen per minuut |
| Zuurstofsaturatie | meestal 95–100% |
| Hartfrequentie | 60–100 slagen per minuut |
| Bloeddruk | ongeveer 120/80 mmHg |
| Lichaamstemperatuur | ongeveer 36,5–37,5 °C |
| Bewustzijn | alert |
Let op: normaalwaarden zijn geen harde grenzen tussen ‘gezond’ en ‘ziek’. Leeftijd, aandoeningen, medicatie, inspanning en de nulmeting van de persoon kunnen de waarden beïnvloeden. Kijk daarom altijd naar de patiënt, eerdere metingen en de trend.
Een bloeddruk van 100/60 mmHg kan bijvoorbeeld voor de ene patiënt normaal zijn, terwijl dezelfde waarde bij een andere patiënt in combinatie met een snelle hartslag, bleekheid en sufheid reden is om direct verder te beoordelen.
Ademhaling meten en beoordelen
De ademhaling is een van de belangrijkste vitale functies. Bij een verandering van de klinische toestand kan de ademfrequentie veranderen. Tel daarom daadwerkelijk het aantal ademhalingen en schat dit niet alleen op basis van observatie. Gebruik hiervoor bijvoorbeeld een klok of stopwatch.
Bij het beoordelen van de ademhaling let je onder andere op:
- ademfrequentie: het aantal ademhalingen per minuut
- ritme: regelmatig of onregelmatig
- diepte: oppervlakkig of diep
- ademarbeid: gebruik van hulpademhalingsspieren, intrekkingen of neusvleugelen
- ademgeluiden: bijvoorbeeld piepen, reutelen of stridor
- houding: bijvoorbeeld rechtop willen zitten om gemakkelijker te ademen
- kleur: bleekheid of cyanose (blauwe kleur in het gezicht of rond de lippen)
Een normale ademfrequentie bij een volwassene in rust ligt meestal rond de 12 tot 20 ademhalingen per minuut.
Bekijk ook de uitgebreide pagina over ademhaling.
Zuurstofsaturatie meten
De perifere zuurstofsaturatie (SpO₂) geeft aan welk percentage van het hemoglobine in het arteriële bloed met zuurstof is verzadigd. De saturatie wordt meestal gemeten met een saturatiemeter (pulsoximeter) aan een vinger.
Bij gezonde volwassenen is een saturatie van ongeveer 95 tot 100% gebruikelijk.
Controleer bij een onverwachte uitslag altijd of de meting betrouwbaar is. Beweging, koude vingers, een slechte circulatie en andere meetomstandigheden kunnen de meting beïnvloeden.
Een lage saturatie moet altijd in de klinische context worden beoordeeld. Kijk bijvoorbeeld ook naar de ademfrequentie, ademarbeid, huidskleur en het bewustzijn.
Bij sommige patiënten wordt bewust een andere streefsaturatie afgesproken door de arts. Volg hierbij het lokale protocol en de medische afspraken voor de individuele patiënt.
Hartslag meten en beoordelen
De hartfrequentie is het aantal hartslagen per minuut. Je kunt deze handmatig meten door aan de pols te voelen of aflezen van bijvoorbeeld een monitor.
Een hartfrequentie van 60 tot 100 slagen per minuut in rust wordt bij volwassenen meestal als normaal beschouwd.
Kijk bij het voelen van de pols niet alleen naar het aantal slagen. Beoordeel ook:
- frequentie
- regelmaat en ritme
- kracht van de slag
Een snelle hartslag kan bijvoorbeeld voorkomen bij inspanning, pijn, koorts, angst, uitdroging of bloedverlies. Een lage hartfrequentie hoeft niet altijd afwijkend te zijn; goed getrainde sporters kunnen bijvoorbeeld een lage rusthartslag hebben.
Beoordeel daarom opnieuw de hele patiënt en niet alleen het getal.
Bekijk ook de uitgebreide pagina over hartslag.
Bloeddruk meten en beoordelen
De bloeddruk is de druk die het bloed uitoefent op de wand van de bloedvaten. Bij een bloeddrukmeting worden twee waarden weergegeven in mmHg:
- systolische bloeddruk: de bovendruk
- diastolische bloeddruk: de onderdruk
Een bloeddruk rond 120/80 mmHg wordt vaak als richtwaarde genoemd voor een gezonde volwassene, maar bloeddruk verschilt sterk tussen personen en situaties.
Voor een betrouwbare meting is onder andere de juiste maat manchet en een goede houding van de patiënt belangrijk. Bij een reguliere bloeddrukmeting laat je de patiënt bij voorkeur eerst enkele minuten rustig zitten en zorg je dat de arm wordt ondersteund.
Bij een acuut zieke patiënt is vooral de combinatie van de bloeddruk met andere observaties belangrijk. Let ook op de trend. Een duidelijke daling ten opzichte van eerdere waarden kan klinisch relevant zijn, ook wanneer de gemeten bloeddruk op zichzelf niet extreem laag lijkt.
Bekijk ook de uitgebreide pagina over bloeddruk.
Lichaamstemperatuur meten
De lichaamstemperatuur wordt beïnvloed door onder andere het moment van de dag, inspanning, hormonale factoren, ziekte en de plaats en methode van meten.
Een lichaamstemperatuur van ongeveer 36,5 tot 37,5 °C wordt vaak als normale waarde aangehouden. Vanaf 38,0 °C wordt gesproken van koorts.
Een afwijkende temperatuur zegt op zichzelf niet wat de oorzaak is. Koorts kan bijvoorbeeld passen bij een infectie of ontstekingsreactie. Ook een te lage lichaamstemperatuur kan klinisch belangrijk zijn.
Kijk daarom opnieuw naar het totaalbeeld en naar veranderingen ten opzichte van eerdere metingen.
Bekijk ook de uitgebreide pagina over temperatuur.
Bewustzijn beoordelen
Een verandering van het bewustzijn kan een belangrijk teken zijn van klinische achteruitgang. Een snelle manier om het bewustzijn te beoordelen is de AVPU-methode:
- A – Alert: de patiënt is wakker en reageert adequaat.
- V – Voice: de patiënt reageert op aanspreken.
- P – Pain: de patiënt reageert alleen op een pijnprikkel.
- U – Unresponsive: de patiënt reageert niet.
Ook nieuw ontstane verwardheid of desoriëntatie kan een belangrijk alarmsignaal zijn. Er kan dan bijvoorbeeld sprake zijn van een delier.
Wanneer een uitgebreidere neurologische beoordeling nodig is, kan bijvoorbeeld de Glasgow Coma Scale (EMV-score) worden gebruikt.
Bekijk ook de uitgebreide pagina over bewustzijn.
Waarom meet je vitale functies?
Het meten van vitale functies is geen doel op zichzelf. De waarden helpen je om veranderingen in de toestand van een patiënt te herkennen en je verpleegkundige observaties te onderbouwen.
Je meet vitale functies bijvoorbeeld:
- bij opname of eerste beoordeling
- tijdens geplande controles
- voor en na bepaalde behandelingen of interventies
- bij een verandering in de toestand van de patiënt
- wanneer een patiënt aangeeft zich anders of zieker te voelen
- wanneer je als verpleegkundige een niet-pluisgevoel hebt
Hoe vaak vitale functies moeten worden gemeten, hangt af van de patiënt, de zorgsetting en het lokale protocol.
Vitale functies en de EWS
Bij een Early Warning Score (EWS) worden verschillende vitale parameters gecombineerd. Afwijkingen leveren punten op. Hierdoor kan klinische achteruitgang eerder worden herkend en kan volgens een afgesproken protocol worden opgeschaald.
Bij de beoordeling worden onder andere ademfrequentie, zuurstofsaturatie, hartfrequentie, systolische bloeddruk, temperatuur en bewustzijn gebruikt.
Een EWS vervangt je klinische blik niet. Een patiënt kan achteruitgaan terwijl de totaalscore nog laag is. Een opvallende verandering van één vitale functie, een snel veranderende trend of een niet-pluisgevoel kan daarom ook reden zijn om verder te beoordelen of te overleggen.
Lees meer over de EWS-score.
Vitale functies en klinisch redeneren
Een veelgemaakte fout is om alleen te kijken of een waarde binnen een normaalbereik valt. Klinisch redeneren gaat verder.
Stel dat een patiënt eerder een ademfrequentie van 14 per minuut had en enkele uren later 20 keer per minuut ademt. Twintig valt nog binnen de normale referentie, maar de verandering kan in combinatie met andere symptomen wel relevant zijn.
Vraag jezelf daarom bij iedere controle af:
- Wat meet ik?
- Is de meting betrouwbaar?
- Past deze waarde bij deze patiënt?
- Hoe verhoudt de waarde zich tot eerdere metingen?
- Zijn meerdere vitale functies veranderd?
- Hoe ziet en voelt de patiënt zich?
- Kan ik de verandering verklaren?
- Moet ik opnieuw meten, verder onderzoeken of overleggen?
De trend is vaak minstens zo belangrijk als één losse meting.
Veelgemaakte fouten bij het meten van vitale functies
Veelvoorkomende fouten in de praktijk zijn:
- de ademfrequentie schatten in plaats van tellen
- een afwijkende waarde niet opnieuw controleren
- alleen naar getallen kijken en niet naar de patiënt
- geen rekening houden met eerdere waarden of patiëntspecifieke streefwaarden
- een onbetrouwbare saturatiemeting zonder controle overnemen
- een bloeddruk meten met een ongeschikte manchet of verkeerde houding
- veranderingen wel registreren, maar niet interpreteren of communiceren
- ervan uitgaan dat een lage EWS automatisch betekent dat een patiënt stabiel is
Veelgestelde vragen over vitale functies
Welke vitale functies zijn er?
De belangrijkste vitale functies zijn ademhaling, circulatie, temperatuur en bewustzijn. In de verpleegkundige praktijk worden meestal ademfrequentie, zuurstofsaturatie, hartfrequentie, bloeddruk, temperatuur en bewustzijn gemeten.
Wat zijn de 5 vitale functies?
Met de vijf vitale functies worden meestal ademhaling, hartslag, bloeddruk, temperatuur en bewustzijn bedoeld. De zuurstofsaturatie wordt vaak als afzonderlijke parameter van de ademhaling gemeten.
Wat zijn normale vitale functies bij een volwassene?
Als globale referentiewaarden in rust worden vaak een ademfrequentie van 12–20 per minuut, hartfrequentie van 60–100 per minuut, saturatie van ongeveer 95–100%, temperatuur rond 36,5–37,5 °C en een bloeddruk rond 120/80 mmHg gebruikt. De betekenis van een waarde hangt altijd af van de individuele patiënt en de klinische situatie.
Waarom zijn vitale functies belangrijk voor verpleegkundigen?
Vitale functies helpen om veranderingen en mogelijke klinische achteruitgang vroegtijdig te herkennen. Ze vormen belangrijke informatie bij klinisch redeneren en worden onder andere gebruikt binnen de EWS en ABCDE-methode.
Is één afwijkende vitale functie direct gevaarlijk?
Niet altijd. Een afwijkende waarde kan verschillende oorzaken hebben en moet in de context van de patiënt worden beoordeeld. Een sterk afwijkende waarde, een plotselinge verandering of meerdere afwijkende parameters tegelijk kunnen wel reden zijn voor snelle verdere beoordeling en actie.
Ook interessant om te lezen
- Wil je zeker weten dat je juist rapporteert? Bekijk ons artikel over methodisch rapporteren
- Lees hoe je werkt met het 6-stappenmodel van klinisch redeneren
- Formuleer verpleegkundige problemen helder en gestructureerd met de PES-structuur
