Een patiënt drinkt weinig, krijgt vocht via een infuus en verliest vocht door diarree. Hoe breng je in kaart hoeveel vocht deze patiënt binnenkrijgt en verliest? En wat zegt de uitkomst over zijn toestand?
Met een vochtbalans registreer je de vochtinname en het vochtverlies over een afgesproken periode. Als verpleegkundige bereken je het verschil en beoordeel je de uitkomst samen met de klachten, observaties en andere meetgegevens.
Op deze pagina leer je hoe je een vochtbalans berekent, wat een positieve of negatieve balans betekent en waarop je moet letten bij het bijhouden. Ook vind je drie oefenvoorbeelden met antwoorden.
Wat is een vochtbalans?
Een vochtbalans is een overzicht van de hoeveelheid vocht die iemand binnenkrijgt en verliest gedurende een bepaalde periode, meestal 24 uur.
Je registreert:
- Intake of input: vocht dat de patiënt binnenkrijgt.
- Output: vocht dat de patiënt verliest.
- Balans: het verschil tussen de geregistreerde intake en output.
Het lichaam krijgt water binnen via drinken en voeding. Het lichaam verliest water onder andere via urine, ontlasting, huid en ademhaling. Hoeveel vocht iemand nodig heeft, hangt onder meer af van de gezondheid en situatie van de patiënt.
Een geregistreerde vochtbalans is een hulpmiddel: niet alle input en output zijn precies meetbaar. De uitkomst alléén vertelt daarom niet of iemand voldoende vocht heeft, uitgedroogd is of vocht vasthoudt.
Wanneer houd je een vochtbalans bij?
Een vochtbalans kan worden ingezet wanneer er reden is om de vochthuishouding te monitoren, bijvoorbeeld bij een afgesproken vochtbeperking of verdenking op overvulling.
Leg bij het starten vast:
- Waarom wordt de vochtbalans bijgehouden?
- Over welke periode registreer je?
- Wat wordt meegerekend?
- Wie registreert welke gegevens? (soms helpt de voedingsassistente mee en vult de door haar/hem aangeboden drinken in)
- Wanneer beoordeel je de uitkomst en wanneer overleg je?
- Wanneer wordt geëvalueerd of registratie nog nodig is?
Wat telt mee bij de vochtbalans?
Vochtinname: de intake
Denk bij de intake aan meer dan glazen water. Ook andere dranken, vloeibare voedingsmiddelen en toegediend vocht kunnen meetellen.
| Bron | Voorbeelden |
|---|---|
| Dranken | Water, thee, koffie, melk en sap |
| Vloeibare of halfvloeibare voeding | Soep, vla, yoghurt en pap |
| Sondevoeding | De werkelijk toegediende hoeveelheid |
| Water via een sonde | Bijvoorbeeld water om de sonde voor en na te spoelen |
| Intraveneuze toediening | Infuusvloeistof, parenterale voeding en bloedproducten |
| Medicatietoediening | Bijvoorbeeld de toegediende vloeistof waarin intraveneuze medicatie is opgelost |
Volg bij voeding en spoelvloeistoffen de registratieafspraken van je organisatie. Noteer wat daadwerkelijk is ingenomen of toegediend. Een aangeboden glas dat halfvol blijft staan, telt niet als een volledig opgedronken glas.
Vochtverlies: de output
Afhankelijk van de situatie registreer je onder andere:
- urine;
- braaksel;
- vloeibare ontlasting of stoma-output;
- vocht uit drains;
- afgevloeid maagvocht.
Niet ieder verlies is betrouwbaar te meten. Noteer daarom ook wanneer een hoeveelheid onbekend of geschat is.
Hoe bereken je een vochtbalans?
De formule is:
Vochtbalans = totale intake − totale output
Gebruik voor beide dezelfde periode en eenheid, bij voorkeur milliliter (mL).
- 1 liter = 1.000 mL.
- 1 cc = 1 mL.
Voorbeeld: vochtbalans over 24 uur
In dit fictieve voorbeeld zijn de volgende hoeveelheden geregistreerd:
| Intake | Hoeveelheid |
|---|---|
| Dranken | 1.200 mL |
| Vloeibare voeding | 300 mL |
| Infuusvloeistof | 1.000 mL |
| Vloeistof bij intraveneuze medicatie | 200 mL |
| Totale intake | 2.700 mL |
| Output | Hoeveelheid |
|---|---|
| Urine | 1.900 mL |
| Braaksel | 150 mL |
| Drainvocht | 100 mL |
| Totale output | 2.150 mL |
Berekening: 2.700 − 2.150 = +550 mL.
De geregistreerde vochtbalans is 550 mL positief.
Wil je meer oefenen met berekeningen? Bekijk dan ook verpleegkundig rekenen.
Wat betekent een positieve of negatieve vochtbalans?
| Uitkomst | Betekenis van de registratie |
|---|---|
| Positief, bijvoorbeeld +550 mL | De geregistreerde intake is groter dan de geregistreerde output. |
| Negatief, bijvoorbeeld −700 mL | De geregistreerde output is groter dan de geregistreerde intake. |
| Nul, 0 mL | De geregistreerde intake en output zijn gelijk. |
Een positieve balans is niet automatisch ongunstig. Een negatieve balans is ook niet persé gunstig, maar dat hangt af van het behandelbeleid.
Positief betekent dus niet ‘goed’ en negatief betekent niet ‘slecht’.
Hoe beoordeel je de vochtbalans als verpleegkundige?
Bij het beoordelen verbind je de uitkomsten met wat je bij de patiënt ziet. Dat is onderdeel van klinisch redeneren.
1. Controleer eerst de uitkomsten
Klopt de periode? Zijn alle relevante gegevens ingevoerd? Heeft de patiënt misschien gedronken tijdens bezoek of buiten de afdeling?
Betrek de patiënt waar mogelijk bij het bijhouden en geef duidelijke instructies. Ook drinken dat familie aanbiedt, moet worden doorgegeven
2. Kijk naar klachten en veranderingen
Let bijvoorbeeld op veranderingen in drinken, urineproductie, bewustzijn en gewicht.
Weinig plassen, dorst en sufheid kunnen aanleiding zijn om aan uitdroging te denken. Toenemende benauwdheid, dikkere enkels en gewichtstoename kunnen mogelijk passen bij vocht vasthouden.
Beoordeel ook de relevante vitale functies en vergelijk die met eerdere bevindingen.
3. Bekijk het verloop en het behandelplan
Bekijk ook eerder afgenomen resultaten en afgesproken streefwaarden. Bij sommige behandelingen is ook de opgetelde balans over meerdere dagen belangrijk.
Wanneer wegen onderdeel is van de monitoring, doe dit dan zo veel mogelijk op hetzelfde tijdstip en onder vergelijkbare omstandigheden. Bijvoorbeeld direct in de ochtend voor het ontbijt.
4. Overleg en rapporteer
Overleg bij afwijkende of zorgwekkende veranderingen in de toestand van de patiënt. Wacht bij acute achteruitgang niet tot de 24-uursbalans is afgesloten.
Gebruik bij het overleg bijvoorbeeld SBAR. Benoem de registratieperiode, intake, output, de balans, observaties en eventuele ontbrekende gegevens.
Veelgemaakte fouten bij het bijhouden
Let vooral op deze valkuilen:
- Aangeboden vocht als ingenomen vocht registreren. Controleer wat echt is opgedronken door je patiënt of cliënt.
- Toegediende vloeistof vergeten. Denk ook aan medicatievloeistof en infuusvloeistof volgens de lokale afspraken.
- Verschillende perioden vergelijken. Intake van 24 uur hoort niet bij output van alleen de avonddienst.
- Dubbel registreren. Bijvoorbeeld dezelfde urinehoeveelheid bij het legen van de opvangzak en bij de overdracht.
- Onbekend verlies als nul noteren. Een ontbrekende meting betekent niet dat er geen verlies was.
- Alleen het eindsaldo beoordelen. Controleer ook de gegevens erachter en de toestand van de patiënt.
Vochtbalans oefenen: drie voorbeelden
Oefening 1
Een patiënt heeft in 24 uur:
- 1.400 mL gedronken;
- 500 mL infuusvloeistof gekregen;
- 1.650 mL urine geproduceerd.
Wat is de geregistreerde vochtbalans?
Intake: 1.400 + 500 = 1.900 mL.
Output: 1.650 mL.
Balans: 1.900 − 1.650 = +250 mL.
De geregistreerde balans is 250 mL positief. Hiermee kun je nog niet vaststellen of de patiënt vocht vasthoudt.
Oefening 2
Een patiënt heeft in 24 uur:
- 1.200 mL gedronken;
- 1.000 mL infuusvloeistof gekregen;
- 2.600 mL urine geproduceerd;
- 300 mL gebraakt.
Wat is de geregistreerde vochtbalans?
Intake: 1.200 + 1.000 = 2.200 mL.
Output: 2.600 + 300 = 2.900 mL.
Balans: 2.200 − 2.900 = −700 mL.
De geregistreerde balans is 700 mL negatief. Beoordeel dit in samenhang met de klachten, het verloop en het behandelplan.
Oefening 3
Er is 1.800 mL intake en 1.200 mL urine geregistreerd. De patiënt vertelt daarnaast tweemaal op het toilet te hebben geplast. Die hoeveelheden zijn onbekend.
Kun je een betrouwbare eindbalans berekenen?
Het geregistreerde saldo is 1.800 − 1.200 = +600 mL, maar de output is onvolledig. Rapporteer die beperking. Je kunt niet concluderen dat de patiënt 600 mL heeft vastgehouden.
Meer oefenen? Ga naar oefenopgaven verpleegkundig rekenen.
Veelgestelde vragen over de vochtbalans
Wat is het verschil tussen een vochtbalans en een vochtbeperking?
Een vochtbalans is een registratie van inname en verlies. Een vochtbeperking is een behandelafspraak over de maximale vochtinname. Een patiënt kan een vochtbalans hebben zonder vochtbeperking.
Lees meer over vochtbeperking.
Hoeveel milliliter zit er in een glas?
Dat verschilt per glas. Gebruik de bekende inhoud van het gebruikte materiaal. Nederlandse ziekenhuizen geven hiervoor eigen maatlijsten; neem een hoeveelheid dus niet zomaar over van een andere afdeling. Een klein glas bevat vaak ongeveer 200 milliliter (mL).
Moet een vochtbalans altijd nul zijn?
Nee. Het gewenste verloop hangt af van de patiënt en het behandelbeleid. Bovendien zijn niet alle verliezen altijd in de registratie verwerkt.
Over hoeveel uur bereken je een vochtbalans?
Vaak over 24 uur. Afhankelijk van de situatie worden ook tussentotalen beoordeeld. Houd steeds dezelfde afgesproken begin- en eindtijd aan.
Bronnen
- Radboudumc – Vochtbalans: het onderzoek
- Diakonessenhuis – Vochtbalans en vochtbeperking
- Voedingscentrum – Vochtbalans
- Compendium Geneeskunde – Handreiking voor artsen op de verpleegafdeling, onderdeel vochtbalans (2020)
- Richtlijnendatabase – Vochtbeleid bij subarachnoïdale bloeding — gebruikt voor het principe van tussentijdse en meerdaagse beoordeling, niet voor algemene streefwaarden.
- Thuisarts – Hoe zorg ik dat ik niet uitdroog?
- Thuisarts – Ik word onderzocht op hartfalen